به گزارش روابط عمومی فرهنگستان هنر، در این نشست سید حسن شهرستانی، مشاور رئیس فرهنگستان هنر، با رویکرد واکاوی حکمت و هنر در کلام رهبر شهید حضرت آیتالله سید علی حسینی خامنهای، به تبیین چهار ویژگی برجسته در سیره و اندیشه ایشان پرداخت؛ بهرهگیری عبرتآموز از تاریخ، جهاد تبیین و مقابله با تحریف، تبدیل تهدیدها به فرصت و برخورداری از توکل و استقامت روحی در شرایط دشوار. وی در این مسیر، با بازخوانی وقایع عاشورا و حوادث پسازآن، بهویژه نقش امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) در روشنگری، چگونگی بهرهگیری از تاریخ برای شناخت و هدایت جامعه را تشریح کرد.
شهرستانی در آغاز سخنان خود با قرائت آیات «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» (مریم: ۹۶) و «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ الْمَلَائِکةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کنْتُمْ تُوعَدُونَ» (فصلت: ۳۰)، این دو آیه را دارای پیوندی عمیق دانست و اظهار کرد فرهنگ متعالی ایرانی ـ اسلامی را میتوان در پرتو این معارف قرآنی بازخوانی کرد؛ فرهنگی که به گفته وی، امروز جلوهای از آن را میتوان در شخصیت رهبر شهید مشاهده کرد.
مشاور رئیس فرهنگستان هنر با اشاره به واژه «وُدّ» در جمله «سَیجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» گفت: این واژه به معنای محبت عمیق و مفرط است و در میان واژگان قرآنی، نزدیکترین مفهوم به آنچه در ادبیات عرفانی فارسی از آن به «عشق» تعبیر میشود، همین واژه است.
وی افزود: انسانها گاه تلاش میکنند باقدرت، شهرت، تبلیغات یا روشهای دیگر محبوبیت به دست آورند، اما قرآن مسیر دیگری را معرفی میکند؛ اینکه انسان خود را با برترین سرمایه وجودی خویش، یعنی ایمان و عمل صالح، معرفی کند.
شهرستانی با اشاره به داستان آفرینش انسان و گفتوگوی خداوند با فرشتگان درباره قرار دادن جانشین در زمین، اظهار کرد: فرشتگان درباره موجودی که ممکن است فساد و خونریزی کند پرسش کردند و خداوند فرمود: «إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ من چیزی (از اسرار خلقت بشر) میدانم که شما نمیدانید». حقیقتی در وجود انسان قرار دادهشده که فرشتگان در ابتدا آن را درک نمیکردند؛ ظرفیتی که میتواند انسان را به مرتبهای برساند که شایسته سجده همه هستی شود.
شهرستانی با اشاره به روایتی از امام صادق (ع) درباره واقعه عاشورا گفت: خداوند در عصر عاشورا عزیزترین و عاشقترین آفریدگان خود را در کربلا به فرشتگان نشان داد تا آنان دریابند چرا انسان شایسته چنین جایگاهی است.
وی بابیان اینکه فیلسوفان برتری انسان بر فرشتگان را در آگاهی، خودآگاهی و اختیار میدانند، افزود: عارفان همه این مفاهیم را در یک واژه خلاصه میکنند و آن عشق است.
شهرستانی در ادامه، با اشاره به وقایع منتهی به عاشورا، تدبیر امام حسین (ع) در به تعویق انداختن نبرد از عصر تاسوعا به روز عاشورا را نمونهای از آیندهنگری و مدیریت تاریخی آن حضرت دانست و گفت درخواست امام برای یکشب مهلت، افزون بر فراهم کردن فرصت عبادت، دعا و تلاوت قرآن، سبب شد این حادثه بزرگ در روشنایی روز رخ دهد و همه ابعاد آن برای همیشه در حافظه تاریخ ثبت شود.
شهرستانی در ادامه، با اشاره به صلح امام حسن مجتبی (ع)، این تصمیم را نمونهای از آیندهنگری و درایت سیاسی اهلبیت (ع) دانست و گفت تفاوت معاویه با یزید در آن بود که معاویه تنها به حذف فیزیکی مخالفان اکتفا نمیکرد، بلکه همزمان شخصیت آنان را نیز تخریب میکرد و با بهرهگیری از تبلیغات، جعل روایت و فضاسازی رسانهای، افکار عمومی را در اختیار میگرفت. وی افزود از همین رو، صلح امام حسن (ع) تصمیمی هوشمندانه و متناسب با شرایط آن دوران بود.
مشاور رئیس فرهنگستان هنر سپس به سخن امیرالمؤمنین علی (ع) درباره معاویه اشاره کرد و گفت هنگامیکه برخی یاران، رفتار معاویه را نشانه زیرکی و سیاست ورزی میدانستند، حضرت فرمودند: «تِلْک النَّکرَاءُ، تِلْک الشَّیطَنَةُ آن هوش نیست؛ آن شیطنت، نیرنگ و حقهبازی است » و در ادامه افزودند: «لَوْلَا التُّقَی لَکنْتُ أَدْهَی الْعَرَب اگر تقوا نبود، من سیاستمدارترین و زیرکترین عرب بودم ». شهرستانی با بیان اینکه امیرالمؤمنین (ع) میان هوشمندی و نیرنگ تفاوت قائل میشود، اظهار کرد سیاست دینی هرگز بر پایه فریب و شیطنت استوار نیست.
وی در ادامه، با نقل حکایتی از بوستان سعدی، گفت سعدی از دانشمندی یاد میکند که پس از گزیده شدن توسط سگی، در پاسخ به پیشنهاد دخترش برای مقابلهبهمثل، میگوید: «من که نباید سگی کنم، چون او سگی کرده است.» شهرستانی این حکایت را همسو با منطق امیرالمؤمنین (ع) دانست و افزود اهل حق، برای مقابله با باطل، روش باطل را برنمیگزینند.
مشاور رئیس فرهنگستان هنر سپس نخستین ویژگی رهبر شهید را بهرهگیری از تاریخ برای شناخت امروز دانست و با قرائت آیه «لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبَابِ به راستی در سرگذشت آنان عبرتی برای خردمندان است» (یوسف: ۱۱۱)، اظهار کرد قرآن کریم تاریخ را برای داستانسرایی نقل نکرده، بلکه هدف از بیان سرگذشت پیشینیان، عبرتآموزی و هدایت انسانهاست. وی افزود رهبر شهید نیز همواره با همین نگاه، تاریخ اسلام را منبعی برای فهم مسائل معاصر میدانست.
وی در همین زمینه، کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» را از آثار شاخص رهبر شهید معرفی کرد و گفت: تحلیل ارائهشده در این کتاب بر آن است که مجموعه ائمه معصومین (ع)، از امیرالمؤمنین (ع) تا آغاز و غیبت حضرت ولیعصر (عج)، در حقیقت یک «انسان ۲۵۰ ساله» است و حقیقتی واحد را تشکیل میدهند که در شرایط گوناگون، با شیوههایی متفاوت، یک مسیر و یک هدف مشترک را دنبال کردهاند.
شهرستانی در ادامه سخنان خود، «جهاد تبیین» را دومین ویژگی موردتوجه در سیره رهبر شهید آیتالله سید علی حسینی خامنهای دانست و اظهار کرد: همانگونه که در صدر اسلام، تبلیغات، شایعهسازی، جعل روایت و جنگ روانی موجب تحریف حقیقت و منزوی شدن امیرالمؤمنین (ع) شد، مقابله با تحریف و روشن کردن حقیقت، ضرورتی همیشگی است.
وی با اشاره به کتاب «خمسون و مائة صحابی مختلق» اثر علامه سید مرتضی عسکری، گفت این پژوهش به بررسی پدیده جعل روایت و شخصیتهای ساختگی در تاریخ اسلام پرداخته است. شهرستانی همچنین به نقلهایی درباره ابوهریره اشاره کرد و اظهار داشت در آن دوره، جعل حدیث به ابزاری برای تثبیت قدرت سیاسی تبدیل شده بود.
وی با اشاره به دوران حکومت معاویه گفت: تبلیغات بهاندازهای اثرگذار بود که در شام، درباره امیرالمؤمنین (ع) سخنان ناروا گفته میشد و برخی مردم حتی شناخت درستی از جایگاه ایشان نداشتند. این در حالی بود که علی بن ابیطالب (ع) از نزدیکترین افراد به پیامبر اکرم (ص) و از برجستهترین شخصیتهای تاریخ اسلام بود. این نمونه تاریخی نشان میدهد که اگر حقیقت برای جامعه تبیین نشود، تبلیغات میتواند جای واقعیت را بگیرد.
شهرستانی سپس «تبدیل تهدید به فرصت» را از دیگر ویژگیهای رهبران الهی برشمرد و با اشاره به واکنش امام خمینی (ره) در پی اعلام قطع روابط سیاسی آمریکا با ایران در فروردین ۱۳۵۹، گفت ایشان این رخداد را به فرصتی برای استقلال کشور تبدیل کردند.
وی سپس یکی از روشنترین نمونههای این ویژگی را در رفتار امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) پس از واقعه عاشورا عنوان کرد و درباره به نقل از امام سجاد (ع) درباره دوران اسارت گفت: سالها بعد از حضرت پرسیدند سختترین دوران اسارت کجا بود و ایشان سه بار فرمودند: «شام، شام، شام».
وی توضیح داد: در کربلا جنایت رخ داد، اما در شام علاوه بر جنایت، اهانت نیز وجود داشت؛ زیرا دشمن تلاش کرده بود حقیقت را وارونه نشان دهد و خاندان پیامبر (ص) را گروهی شورشی معرفی کند. وقتی اسرا به شام وارد شدند، مردم تصور میکردند کسانی که آورده شدهاند، دشمنان حکومت اسلامی هستند و یزید بهعنوان پیروز میدان، حق را نمایندگی میکند؛ اما امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) همین فضای تهدید را به فرصتی برای روشنگری تبدیل کردند.
وی به ماجرای گفتوگوی امام سجاد (ع) با پیرمرد شامی اشاره کرد و گفت: هنگامیکه پیرمرد به اسرا بیاحترامی کرد، حضرت با آرامش از او پرسید آیا قرآن خواندهای؟ سپس با استناد به آیه: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَى بگو: «من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمیکنم جز دوستداشتن نزدیکانم » از او پرسید آیا میدانی منظور از خویشاوندان پیامبر (ص) در این آیه چه کسانی هستند؟ و سپس خود را از مصادیق این آیه معرفی کرد. امام سجاد (ع) همچنین آیه تطهیر را برای او خواند «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا خدا فقط میخواهد آلودگی را از شما خاندا ن پیامبر بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند. » و پیرمرد پس از آگاهی از حقیقت، از کرده خود پشیمان شد و از امام طلب بخشش کرد. این حادثه نمونهای روشن از قدرت تبیین و تبدیل یک موقعیت دشوار به فرصتی برای آشکار شدن حقیقت است.
شهرستانی در ادامه مبحث تبدیل تهدید به فرصت با اشاره به سخنان حضرت زینب (س) در مجلس ابنزیاد گفت: هنگامی که ابن زیاد از ایشان پرسید «کار خدا را با برادرت چگونه دیدی؟»، حضرت باصلابت پاسخ داد: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً جز زیبایی چیزی ندیدم». این جمله نشاندهنده اوج ایمان و نگاه الهی حضرت زینب (س) است؛ زیرا در شرایطی که ظاهر حادثه، شکست و مصیبت بود، ایشان حقیقت دیگری را مشاهده میکرد.
شهرستانی «اعتمادبهنفس و توکل» را چهارمین ویژگی موردتوجه در سیره رهبران الهی دانست و گفت: در شرایط سخت، جوهر واقعی انسان آشکار میشود و انسانهای بزرگ در لحظات دشوار، با تکیهبر خداوند استقامت خود را نشان میدهند.
وی با اشاره به حضور امام سجاد (ع) در مجلس یزید گفت: هنگامیکه خطیب دربار، در جشن پیروزی، خاندان پیامبر (ص) را موردحمله قرار داد، امام سجاد (ع) با شجاعت خطاب به او فرمود: «وَیْلَکَ أَیُّهَا الْخَاطِبُ اشْتَرَیْتَ مَرْضَاةَ الْمَخْلُوقِ بِسَخَطِ الْخَالِقِ فَتَبَوَّأْ مَقْعَدَکَ مِنَ النَّارِ وای بر تو ای سخنران! رضایت مخلوق را به خشم خالق فروختی و جایگاهت را در آتش قرار دادی» سپس از یزید اجازه خواست تا سخن بگوید و باوجود شرایط دشوار، با آرامش و اطمینان خطبهای خواند که فضای مجلس را تغییر داد.
شهرستانی اولین بخش از خطبه امام سجاد (ع را) بیانگر جایگاه علمی، اخلاقی و معنوی اهلبیت (ع) و محبت آنان در دل مؤمنان دانست و گفت امام در آغاز سخن فرمود: «أُعْطِينَا سِتّاً وَ فُضِّلْنَا بِسَبْعٍ» خداوند به ما شش خصلت عطا فرموده و ما را به هفت ويژگى بر ديگران فضيلت بخشيده است و از علم، بردباری، سخاوت، فصاحت، شجاعت و محبت در دل مؤمنان بهعنوان ویژگیهای اهلبیت (ع) یاد کرد و سپس به معرفی خود پرداخت. در ادامه جایگاه رسول خدا (ص) و اهلبیت را یادآور شد. سخنانی که موجب شد فضای مجلس دگرگون شود و حاضران دریابند اسیرانی که در برابر آنان قرار دارند، خاندان پیامبر اسلام (ص) هستند.
شهرستانی اظهار کرد: یزید زمانی که دید شرایط به زیان او تغییر کرده است، دستور داد مؤذن اذان بگوید تا سخنان امام قطع شود؛ اما امام سجاد (ع) حتی از همین فرصت نیز برای بیان حقیقت استفاده کرد.
وی ادامه داد: هنگامیکه مؤذن گفت «أشهد أن محمداً رسولالله»، امام رو به یزید کرد و فرمود: ای یزید، این محمدی که نام او را میبرید، جد توست یا جد من؟ اگر بگویی جد من است، چرا فرزندان او را کشتی؟ پسازاین سخنان، فضای مجلس بهکلی تغییر کرد و اعتراض حاضران آغاز شد. همچنین نقل شده است که یزید، پس از دگرگون شدن فضای عمومی، تلاش کرد مسئولیت شهادت امام حسین (ع) را متوجه عبیدالله بن زیاد کند.
مشاور رئیس فرهنگستان هنر در ادامه، با استناد به حدیثی از امام علی (ع) «گفت: فِي تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ عُلِمَ جَوَاهِرُ الرِّجَالِ» در گردش و دگرگونیهای روزگار است كه گوهر مردان شناخته آيد. این ویژگی را با رفتار رهبر شهید در حادثه سوءقصد دوران ریاستجمهوری مقایسه کرد و گفت ایشان پس از آن حادثه، در پاسخ به احوالپرسی امام خمینی (ره)، با خواندن این بیت از فصیحالزمان شیرازی (رضوانی): «بشکست اگر دل من، به فدای چشم مستت// سرِ خُمّ می سلامت، شکند اگر سبویی» روحیه توکل، استقامت و آرامش خود را به نمایش گذاشت.
وی در پایان با اشاره به روحیه توکل امام حسین (ع) در واپسین لحظات زندگی، این سخن را یادآور شد: «إلهِى رِضاً بِقَضائِکَ تَسلِیمًا لأمْرِکَ لا مَعبودَ سِواکَ یا غیاث المستغیثین.» شهرستانی تأکید کرد: این روحیه، حاصل اعتماد به خداوند و رضایت در مسیر انجاموظیفه است؛ ویژگیای که در شخصیت رهبران الهی و انسانهای بزرگ در طول تاریخ تکرار شده و در سیره رهبر شهید آیتالله خامنهای نیز قابلمشاهده است.
سید حسن شهرستانی سخنان خود را با قرائت رباعیای در وصف ایثار و کرامت امام حسین (ع) به پایان رساند:
شه، تهیدست شد چو از کموبیش/سرِ خجلت نهاد اندر پیش
اصغرش را به برگرفت و بگفت// برگ سبزی است تحفه درویش
نسخه صوتی این نشست را اینجا بشنوید.
تهیه گزارش به قلم زهرا مهاجری
نسخه چاپي
