هفتمین نشست از سلسله‌نشست‌های تخصصی حکمت هنر ایرانی، با محوریت زبان مشترک هنر و ادبیات و موضوع عشق در منظومه فکری، عرفانی و دینی، سه‌شنبه ۹ تیر ۱۴۰۵ با سخنرانی حسن شهرستانی، مشاور رئیس فرهنگستان هنر در این فرهنگستان برگزار شد.

حسن شهرستانی در این نشست با بیان اینکه عشق از واژگانی است که هم گستره‌ای بسیار وسیع دارد و هم در تعریف آن دشواری‌های فراوانی وجود دارد، گفت: عشق نه به‌طور کامل در قلمرو محسوسات می‌گنجد و نه به‌سادگی در قالب مفاهیم صرفاً معقول و انتزاعی قابل توضیح است.

وی در ادامه، با عبور از تعریف‌های ابتدایی، بحث را به ساحت وجود و مراتب آن کشاند و میان وجود فلسفی و نگاه عرفانی به وجود تمایز گذاشت. در این بخش، بر یگانگی حقیقت وجود، مفهوم واجب‌الوجود و نسبت ممکن‌الوجود با آن تأکید شد و برای توضیح این مفاهیم، از تمثیل‌هایی مانند قطره و دریا، نور و آینه، و تجلی بهره گرفته شد. پیام اصلی این بخش آن بود که حقیقت وجود در نهایت به ذات الهی بازمی‌گردد و آنچه در عالم مشاهده می‌شود، ظهور و نمود آن حقیقت است.

بخش دیگری از نشست به ضرورت مثال، تشبیه و تمثیل در فهم مفاهیم بلند فلسفی و عرفانی اختصاص داشت. در این قسمت توضیح داده شد که برخی حقایق را نمی‌توان صرفاً با استدلال خشک و نظری به‌درستی منتقل کرد، بلکه زبان تمثیل و تصویر، راهی کارآمد برای نزدیک‌کردن ذهن مخاطب به آن‌هاست. از این منظر، ادبیات و شعر نه ابزار تزئینی، بلکه وسیله‌ای جدی برای انتقال معانی عمیق معرفی شد.

این پژوهشگر سپس به واژه‌شناسی عشق پرداخت و مراتب آن را شرح داد. بر اساس این نگاه، عشق در پایین‌ترین سطح می‌تواند صورتی طبیعی و ابتدایی داشته باشد، اما همین مرتبه نیز می‌تواند پله‌ای برای صعود به مراتب والاتر باشد. در این مسیر، عشق مجازی نه به‌عنوان امری بی‌ارزش، بلکه به‌عنوان پلی برای تحمل و درک عشق حقیقی معرفی شد؛ پلی که انسان را برای دریافت مراتب بزرگ‌تر محبت و معرفت آماده می‌کند.

وی در ادامه، تأکید کرد که عشق در سنت اسلامی مفهومی وارداتی و بیگانه نیست، بلکه در منابع دینی و روایات نیز شواهدی برای آن وجود دارد. وی با استناد به روایات و نقل‌های معتبر نشان داد که عبادتِ برخاسته از عشق، مرتبه‌ای برتر از عبادت مبتنی بر ترس یا طمع دارد. در این دیدگاه، عاشق و معشوق در رابطه‌ای صمیمی، بی‌پیرایه و آکنده از لطف قرار می‌گیرند و بندگیِ عاشقانه، خالص‌ترین شکل ارتباط با خداوند به شمار می‌آید.

یکی دیگر از محورهای اصلی نشست، تبیین ویژگی‌های عشق در ادبیات عرفانی بود. در این بخش، عشق به‌مثابه محبتی بی‌حساب، بی‌نیاز از انگیزه‌های بیرونی و متکی بر جذبه درونی معرفی شد. همچنین گفته شد که عشق حقیقی از صفات الهی است و هنگامی که انسان به موجودی جز خدا دل می‌بندد، آن محبت در مرتبه‌ای مجازی قرار می‌گیرد. بر این اساس، عالی‌ترین نوع عبادت، عبادت عاشقانه است؛ عبادتی که نه از ترس جهنم و نه از طمع بهشت، بلکه از سر شوق و محبت انجام می‌شود.

در سخنان پایانی، بحث به «جبر عاشقانه» و نسبت آن با اختیار کشیده شد. مشاور رئیس فرهنگستان هنر در این بخش تأکید کرد که تسلیم عاشقانه در برابر اراده الهی، به معنای نفی اختیار نیست، بلکه نوعی تفویض آگاهانه و خاضعانه است. این بخش با تکیه بر آیات و مضامین قرآنی نشان داد که اراده انسان در پرتو عشق به اراده الهی نزدیک می‌شود و همین نزدیکی، معنا و منزلت اختیار را روشن‌تر می‌سازد.

در پایان نشست، سخن از مقام پیامبر اکرم(ص) به میان آمد و بر رحمت فراگیر وجود ایشان تأکید شد. در این نگاه، حضور پیامبر در میان مردم مایه برکت، امنیت و نزول رحمت الهی است و شخصیت ایشان به‌عنوان اشرف مخلوقات، جلوه‌ای از کامل‌ترین مرتبه رحمت و هدایت معرفی شد. بدین ترتیب، نشست با تأکید بر عشق، رحمت و سلوک معنوی به پایان رسید.

نسخه صوتی این نشست را اینجا بشنوید.

تهیه و تنظیم گزارش به قلم زهرا مهاجری