همزمان با روز جهانی صنایع‌دستی و روز ملی فرش، کتابخانه و مرکز اسناد فرهنگستان هنر چهارمین نشست از سلسله نشست‌های «در ستایش اهدا» را با محوریت تجلیل از نیازمحمد نیازی، پژوهشگر و احیاگر فرش ترکمن، برگزار کرد.

این سلسله نشست‌ها به منظور پاسداشت اساتیدی برگزار می‌شود که آثار کتابخانه‌ای خود را به کتابخانه فرهنگستان هنر اهدا کرده‌اند تا علاقه‌مندان، دانشجویان و هنرمندان از آن‌ها بهره‌مند شوند. در نشست‌های پیشین از عربعلی شروه، منوچهر طیاب و محمود فرشچیان تجلیل شده است.
نشست چهارم با همکاری گروه تخصصی هنرهای سنتی (کمیته‌فرش)، سه‌شنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ برگزار شد و حسین یاوری، سیدجلال‌الدین بصام و بیژن اربابی در آن سخنرانی کردند.

نیازی؛ از گمیشان تا احیای فرش ترکمن
حسین یاوری، رئیس کمیته‌ی فرش فرهنگستان هنر، در معرفی نیازمحمد نیازی گفت که وی در سال ۱۳۰۳ در گمیشان متولد شد. پس از از دست دادن والدین در کودکی، نزد عمویش زیست و پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت. آشنایی او با فرش ترکمن در جریان همکاری به‌عنوان مترجم در یک نمایشگاه هنر آسیایی در افغانستان شکل گرفت و همین تجربه مسیر زندگی‌اش را دگرگون کرد. سفرهای متعدد و سپس تبعید به گنبدکاووس نیز زمینه‌ساز تمرکز جدی او بر این حوزه شد.
یاوری استان گلستان را خاستگاه اصلی فرش ترکمن دانست و گفت بیشتر هنرهای سنتی این منطقه، از جمله قالی، پلاس، نمد و ابریشم‌بافی، در اختیار زنان بوده است. نقش‌مایه‌‌ی اصلی فرش ترکمن «گول» یا «گل» است که هویت هر ایل و طایفه را مشخص می‌کند. این فرش‌ها بر روی دارهای افقی با خطوط شکسته بافته می‌شوند و رنگ غالب‌شان لاکی است.
یاوری مهم‌ترین دستاورد نیازی را گسترش طیف رنگی فرش ترکمن از پنج رنگ سنتی به سیزده رنگ دانست که رنگ‌هایی چون طوسی، دارچینی، طلایی، نخودی و آبی آسمانی را در بر می‌گرفت. نیازی پس از ازدواج، کارگاهی برای آموزش بافندگان تأسیس کرد و با شناسایی و احیای نقوش اصیل، اصول صحیح بافت را آموزش داد.

نوآوری در چارچوب اصالت
سیدجلال‌الدین بصام، عضو کمیته‌ی فرش فرهنگستان هنر، گفت که نیازی با بهره‌گیری از منابع روسی و آلمانی تلاش می‌کرد محدودیت‌های فرش ترکمن را شناسایی و برای آن‌ها راه‌حل بیابد. به گفته او، نقوش فرش ترکمن برخلاف بسیاری از فرش‌های عشایری دیگر، به نمادهای هویتی و قبیله‌ای تبدیل شده‌اند و همین موضوع هرگونه تغییر در طرح و رنگ را با مقاومت فرهنگی روبه‌رو می‌سازد.
بصام افزود که نیازی ضمن حفظ اصالت، نمونه‌هایی با رنگ‌بندی بهتر و تکنیک‌های نوین تولید کرد و در برخی آثارش نقوش قبایل مختلف را در قالب طرحی واحد گرد آورد. او همچنین دارهای افقی سنتی را به دارهای عمودی تبدیل کرد، ابزارهای پرداخت بهتری طراحی نمود و کوشید انحصار قالیبافی به زنان را تعدیل کند.
بصام در پایان تأکید کرد که ارزش واقعی فرش ایرانی در فرهنگ، تاریخ و هویتی نهفته است که در تار و پودش جریان دارد، نه صرفاً در کاربرد آن.

فرش، سند هویت ترکمن
بیژن اربابی، رئیس گروه فرش دانشگاه هنر، نیازمحمد نیازی را از معدود بافندگانِ مؤلف و نوآور دانست که در ارتقای جایگاه زنان بافنده و حفظ میراث فرهنگی ترکمن نقشی برجسته داشته است.
اربابی با اشاره به پیشینه‌ی عشایری ترکمن‌ها گفت: بخش مهمی از تاریخ و هویت این قوم در دست‌بافته‌هایشان منعکس است و برای شناخت فرهنگ ترکمن باید فرش‌ها و نمدهایشان را همچون اسناد تاریخی مطالعه کرد.
وی همچنین تأکید کرد که برخلاف تصور رایج، بخش عمده‌ای از فرش‌های ترکمن با گره فارسی بافته می‌شوند.
اربابی حفظ فرش ترکمن را بخشی از مسئولیت فرهنگی کشور دانست و تأکید کرد این میراث باید همزمان با بهبود معیشت بافندگان صیانت شود.
این نشست با تقدیر از سخنرانان و بازدید از کتاب‌های اهداشده به کتابخانه فرهنگستان پایان یافت.

کلیپی از احوال و زندگی استاد نیازمحمدنیازی اینجا ببنید.