از سینما و ابعاد مختلف هنر هفتم در نگاه رهبر شهید انقلاب به قلم فاطمه سادات حسینی، پژوهشگر هنر بخوانید:

در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، فرهنگ جایگاهی بنیادین در حیات یک جامعه دارد؛ به گونه‌ای که بسیاری از تحولات سیاسی، اجتماعی و حتی اقتصادی، ریشه در تحولات فرهنگی دارند. ایشان فرهنگ را به «هوایی که در آن تنفس می‌کنیم» تشبیه می‌کنند؛ فضایی فراگیر که تمامی رفتارها، ارزش‌ها و جهت‌گیری‌های یک جامعه را شکل می‌دهد. بر همین اساس، هرگونه تحول پایدار در جامعه، ناگزیر از مسیر فرهنگ عبور می‌کند.
از همین منظر است که مسئله «جنگ فرهنگی» و تقابل گفتمانی در عرصه فرهنگ، به یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فرهنگی رهبر شهید انقلاب تبدیل شده است. اگر فرهنگ میدان یک نزاع تمدنی باشد، فعالان فرهنگی در این میدان به منزله «افسران جنگ فرهنگی» تلقی می‌شوند؛ افرادی که با ابزارهای فرهنگی و هنری در جهت حفظ هویت و ارزش‌های جامعه ایفای نقش می‌کنند. در این چارچوب، سینماگران نیز به عنوان کنشگران حوزه هنر و رسانه، بخشی از این میدان فرهنگی به شمار می‌آیند و نقش آنان در شکل‌دهی به ذهنیت و ارزش‌های جامعه، نقشی تعیین‌کننده است.
یکی از مفاهیم محوری در این نگاه، «مهندسی فرهنگی» است. بر اساس این دیدگاه، فرهنگ پدیده‌ای رهاشده و خودبه‌خودی نیست که بتوان پیشرفت آن را به سیر طبیعی جامعه واگذار کرد؛ بلکه نیازمند برنامه‌ریزی، هدایت و سیاست‌گذاری است.
در همین چارچوب، مفهوم «تهاجم فرهنگی» نیز معنا پیدا می‌کند. در نگاه ایشان، قدرت‌های مسلط جهانی با بهره‌گیری از ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای می‌کوشند نظام ارزشی و هویتی ملت‌ها را دگرگون سازند. از این رو، در برابر این فرآیند، نوعی «مقابله فرهنگی» یا مهندسی فعال فرهنگی ضروری است؛ مهندسی‌ای که بر مبنای ارزش‌های دینی، هویت ملی و معارف قرآنی شکل می‌گیرد.
پژوهش‌های گفتمانی درباره سخنان رهبر شهید انقلاب نیز نشان می‌دهد که محورهای اصلی این نگاه فرهنگی در طول سال‌های مختلف تداوم داشته است. در یکی از این مطالعات که به تحلیل گفتمان سخنان ایشان در دیدار با مدیران سازمان صداوسیما در فاصله سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۹۴ پرداخته، مضامین اصلی بیانات در چهار گفتمان کلان دسته‌بندی شده است: «حفظ ارزش‌های اسلامی و انقلابی»، «عدالت اجتماعی»، «وحدت و انسجام ملی» و «مقاومت در برابر نظام سلطه». این چهار محور، به‌گونه‌ای مستمر در سخنان ایشان درباره رسانه‌ها و ابزارهای فرهنگی مشاهده می‌شود و چارچوبی برای فهم نگاه فرهنگی ایشان فراهم می‌آورد.
از همین رو، مراجعه به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره حوزه‌های فرهنگی، صرفاً نقل مجموعه‌ای از توصیه‌ها نیست؛ بلکه راهی برای فهم جهت‌گیری‌های کلان فرهنگی نظام و تحلیل منطق رسانه‌ای در مواجهه با فرصت‌ها و تهدیدهای فرهنگی به شمار می‌آید. ایشان در سخنرانی‌های خود، متناسب با شرایط داخلی و بین‌المللی، به موضوعات گوناگون فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای پرداخته و بر برخی اولویت‌ها و چالش‌ها تأکید کرده‌اند؛ تأکیدهایی که می‌تواند به منزله چارچوبی برای سیاست‌گذاری فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.
در عصر ارتباطات، مسئله «رسالت‌مندی رسانه‌ها» نیز به یکی از مباحث مهم و چالش‌برانگیز در حوزه مطالعات رسانه تبدیل شده است. مقصود از رسالت در اینجا چیزی فراتر از کارکرد یا وظیفه صرف رسانه است. رسالت، به نوعی تعهد درونی و حرفه‌ای اشاره دارد که رسانه و فعالان آن نسبت به جهت‌گیری و پیامدهای فعالیت خود احساس می‌کنند؛ تعهدی که روح حاکم بر فعالیت حرفه‌ای را شکل می‌دهد و مسیر حرکت آن را تعیین می‌کند.
در این میان، سینما به عنوان یکی از مهم‌ترین هنر-رسانه‌های معاصر، نقشی تعیین‌کننده در تولید معنا، شکل‌دهی به تخیل جمعی و تصویرسازی از آینده ایفا می‌کند. از این رو، بررسی نگاه رهبر شهید انقلاب به سینما، در واقع تلاشی برای فهم «رسالت سینما» در منظومه فکری ایشان است؛ رسالتی که بر اساس آن، سینما به عنوان یک هنر متعهد، باید در جهت تقویت هویت دینی و ملی، ارتقای امید اجتماعی، الگوسازی فرهنگی و مقابله با سلطه فرهنگی ایفای نقش کند.

سینما و هدایت فرهنگی
در منظومه فکری رهبری، فرهنگ مایه اصلی هویت یک ملت است، اما جریان خودبه‌خودی ندارد و بدون مدیریت هوشمندانه، فرهنگ نمی‌تواند به اهداف متعالی خود برسد:
«فرهنگ هویت یک ملت است و ارزش‌های فرهنگی روح و معنای حقیقی یک ملت. همه‌چیز مترتب بر فرهنگ است. فرهنگ، برنامه‌ریزی هم لازم دارد؛ نباید انتظار داشت که فرهنگ کشور به خودىِ‌خود خوب بشود و پیش برود». ایشان با تبیین نفوذ ناپیدای فرهنگ، هشدار می‌دهند که میل به استقلال ملی ریشه در فرهنگ دارد و دشمن دقیقاً همین ریشه را هدف قرار داده است: «همین فرهنگ را بیایند عوض کنند، همه‌چیز می‌شود مال خودشان؛ لذا همه‌ فشار روی فرهنگ است». بنابراین، هدایت فرهنگی جامعه بر عهده مسئولین کشور است و تحرکات فرهنگی باید در جهت صیانت از ارزش‌ها قرار گیرد. در این میان حاکمیت موظف است میان مطلوبات و مزاحمات فرهنگی تفکیک قائل شود، چرا که «معارضه‌ با مزاحمات فرهنگی هیچ منافاتی ندارد با رشد دادن و آزاد گذاشتن و پرورش دادن مطلوبات فرهنگی».

سینما و هنرمند متعهد
تحقق آرمان‌های فرهنگی در گرو وجود کارگزارانی است که با عمق جان به آن آرمان‌ها معتقد باشند. از دیدگاه ایشان، هنر انقلابی محصول هنرمند انقلابی است و انقلاب آن وقتى مى‌تواند خودش را در قالب هنر بیاورد، که هنرمندِ خودى داشته باشد و خودش هنرمند را پرورش بدهد. این رویکرد بر این نقد استوار است که در دهه‌های گذشته، برخی جریان‌های هنری نتوانستند با تحول بزرگ ملت ایران همراه شوند:
«کشور ما، سرزمین هنر است و هنر جهانى از هزار سال پیش به این طرف، در مجموع مدیون سرزمین و هنرمندان ایرانى است؛ لیکن ما این سلاح را در اختیار نگرفته‌ایم. علت هم هنرمندانی بودند که نتوانستند خودشان را با انقلاب تطبیق بدهند. الان هم داریم و جلوى چشممان فراوان قرار دارند».

سینما و تهاجم فرهنگی
سینما در نگاه رهبری، شمشیر دو لبه‌ای است که می‌تواند در خدمت تعالی یا سقوط بشر باشد. دشمنان اسلام و ایران از آن «به عنوان ابزارى براى کوبیدن فضیلت، از بین بردن حقایق و فضایل معنوى و اسلامى و سوق دادن به مادّی‌گرى و عیش مادّى، سوءاستفاده مى‌کنند. چه کسى باید این را جبران کند؟ شما جوانان». این سینما در عین اثرگذاری که دارد ، زیرا «سینما خیلی عنصر جذابی است، رسانه‌ فوق‌العاده‌ای است»؛ ابزاری برای تهاجم فرهنگی غرب نیز هست و ظرفیت افزایش آسیب‌های اجتماعی را در جامعه دارد. «افزایش سرقت مسلحانه از بانک‌ها؛ این را اول ما در فیلم‌ها دیدیم». بنابراین در برابر تهاجم فرهنگی دنیای غرب دو عنصر لازم است «یکی کار، یکی ابتکار؛ باید کار کنیم، کار هم باید کار ابتکاری باشد».

سینما؛ هنر برتر
در نگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی، سینما یکی از اثرگذارترین ابزارهای فرهنگی در جهان معاصر است و به همین دلیل جایگاهی ممتاز در میان هنرها دارد. این نگاه در تعبیر مشهور ایشان از سینما به عنوان «هنر برتر» به روشنی بیان شده است: «سینما بلاشک هنر برتر است؛ یک روایتگر کاملاً مسلط- که هیچ روایتگری تاکنون در بین این شیوه‌های هنرىِ روایت یک واقعیت و یک حقیقت، تا امروز به این کارآمدی نیامده - و یک هنر پیچیده و پیشرفته و متعالی.» برتری سینما از این منظر، به ماهیت ترکیبی و ظرفیت گسترده آن در انتقال معنا بازمی‌گردد. سینما مجموعه‌ای از عناصر هنری همچون ادبیات، تصویر، موسیقی، بازیگری و روایت را در خود گرد می‌آورد و از این طریق می‌تواند مفاهیم فرهنگی و اجتماعی را به شکلی گسترده و تأثیرگذار به مخاطبان منتقل کند.
سینماگران پس از ورود به این عرصه مهم، باید مسئولیت خود را بپذیرند. آنها در مواجهه با این ابزار هنری بسیار کارآمد معمولاً یکی از دو راه را اختیار می‌کنند. «شما می‌توانید سازنده‌ اخلاق باشید؛ عکسش هم ممکن است. شما می‌توانید در نسل جوان این کشور صبر، امید، شوق، انگیزش، سلامت، نجابت و همه‌‌چیزهایی که یک جامعه‌ پیشرفته نیاز دارد، القاء کنید. می‌شود هم به جای امید، نومیدی القا کرد؛ می‌شود به جای شوق، رکود القا کرد».

سینما و ارزشهای دینی
هنر زمان ما باید برآمده از فضای انقلاب باشد. «هنرمند هر دوره، آن کسى است که ساخته‌‌وپرداخته‌ آن دوره و سراینده‌ آن دوره است؛ والّا آن کسى که از دوره‌ قبل مانده و به یاد آن دوره قلم مى‌زند، متعلق به این دوره و ادبیات این دوره که نیست». جامعه اسلامی برای بیان مکنونات قلبی خود و ارتباط با مخاطب، باید هنر اسلامی را یاد بگیرد. «این آفتاب درخشان مفاهیم قرآن و معرفت قرآنى، امروز در دنیا مورد احتیاج ملت‌هاست». «سینما باید فرهنگ قرآنی و اسلامی را منعکس سازد».
مطالبه مهم ما نشان دادن الگوهاى واقعى زندگى از ائمه علیهم‌السّلام یا از چهره‌هاى معصومین است. «مستکبران عالم سینما، شعر، استدلال و فلسفه را در راه منافع استکباری و چپاول‌گری خودشان استخدام کرده‌اند. آنها از همه امکانات استفاده می‌کنند برای الگوسازی، ملت‌ها هم دستشان خالی است و الگو در مقابله آنها ندارند. ما دستمان پُر است. فیلم‌ساز و گردانندگان سینماى کشور هم وظیفه دارند».
درحالی‌که «کار فرهنگی مصالحش خیلی سخت گیر می‌آید؛ معمار و استادکارش خیلی دشوار به دست می‌آید». در دعای شریف مکارم‌الاخلاق هست که پروردگارا ! مرا به کار بگیر، در آن اموری که فردای قیامت از من درباره‌ آن امور سؤال خواهی کرد.

سینما و خودباوری
در ادامه همین نگاه ارزشی، یکی از کارکردهای مهم سینما از نظر رهبر شهید انقلاب تقویت روحیه خودباوری و اعتماد به نفس ملی در جامعه است. در عصر جنگ نرم، سینما وظیفه دارد روحیه خودباوری را در کالبد جامعه بدمد. ایران ملت شاخصی در جهان است و برای تربیت نسل جوان و به فعلیت رساندن استعداد‌های آنان به «امید، کار، اعتماد به نفس، کم کردن تکیه‌ بر فرهنگ بیگانگان احتیاج دارد». شأن سینما در این برهه تاریخی، انجام این رسالت مهم و تربیت نسل آینده است. «امروز کلید پیشرفت این کشور، به میزان زیادی دست شماست؛ شما می‌توانید این نسل را یک نسل پیش‌رونده، امیدوار، معتقد به خود و ارزش‌های اسلامی و ملىِ خود بار بیاورید؛ و همین‌طور می‌توانید این نسل را شرمنده، پشیمان، زیرسؤال برنده‌ افتخارات گذشته و زیر سؤال برنده‌ افتخار انقلاب و دفاع مقدس بار بیاورید».

سینما و نقد اجتماعی
سینمای مطلوب ایشان، سینمایی نیست که چشم بر واقعیت‌ها و تلخی‌ها ببندد، بلکه سینمایی است که نقد را با امید و راه‌حل همراه کند. فیلم می‌تواند‌ همراه با نگاه انتقادی باشد اما لازم است که «مبارزه و چالش خیر و شر را نشان بدهید تا معلوم شود که اگر این نقطهٔ زشت و مردود در جامعه هست، اما انگیزه‌ای برای رفع آن وجود دارد، جریانی برای نابودی آن وجود دارد. اگر فقر را نشان می‌دهید، معنایش این نباشد که در جامعه فقر هست، اما هیچ انگیزه‌ای برای مبارزهٔ با فقر وجود ندارد. اگر اینجور شد، فضا را تاریک نشان می‌دهد و برخلاف واقعیت هم هست».

سینما و گنجینه روایت دفاع مقدس
هشت سال دفاع مقدس، گنجینه عظیمی از خصلت‌های والای انسانی است که هنوز بسیاری از بخش‌های آن کشف نشده است. در حقیقت روایت آن واقعه سترگ، تاریخ پرافتخار ایران زمین را منعکس می‌سازد. «شما امروز آنها را در واقع با کار هنری خودتان بازآفرینی می‌کنید. همان تأثیراتی را که آن حادثه می‌توانست در یک نسل، در یک جامعه باقی بگذارد، شما با این فیلم خودتان در مخاطب خودتان ایجاد می‌کنید. خود این کار جهاد است؛ زیرا سعی بر این بوده که آن مفاهیم والا به دست فراموشی سپرده بشود. آن خصوصیات، آن خصلت‌ها، برای ملت ما یکی از بزرگ‌ترین نیازهاست».
«پرمشتری‌ترین آثار هنری بعد از انقلاب در زمینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مختلف، مربوط به دفاع مقدس بود؛ چه در زمینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ فیلم و سینما، چه در زمینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کتاب، خاطره، داستان. پرفروش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین، پرجاذبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین فیلم‌ها، مربوط به دفاع مقدس است». «و سفارش ما این است که دوستان هنرمند هم با شوق و امید، این کار را دنبال کنند. البته این کار افراد پابه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رکاب و آماده و مسئولیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شناس لازم دارد». البته تولید فیلم‌های تراز، حاصل روندی دقیق است که با همت توأمان مسئولین و هنرمندان تحقق می‌یابد. «نگه‌داری، پردازش و تدوین اسناد؛ این‌ها خیلی مهم است، باید در اختیار محققین قرار بگیرد و ان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شاءالله ادبیات دفاع مقدس از تحقیق استفاده کند؛ هنر دفاع مقدس هم از ادبیات و تحقیق حداکثر استفاده را ‌‌‌‌‌‌بکند».

سینما و جشنواره‌های بین‌المللی
جشنواره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بین‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌المللی، برخی آثار سینمایی را به سبب سیاست‌های فرهنگی خود انعکاس نمی‌دهند؛ «اما بالاخره مستمع به این جشنواره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها اختصاص ندارد و می‌توان بینندگانی برای فیلم‌های دفاع مقدس پیدا کرد».
در بحث حضور جهانی سینمای ایران، دنیای غرب فرهنگ و سیاست را درهم تنیده می‌داند و رویکرد مستقل را برنمی‌تابد. شاهد مثال ما برای این مدعا، جشنواره‌های خارجی سینمایی نظیر اسکار و کن است. لذا حضور ما در جشنواره‌های خارجی باید با ضوابطی همراه باشد. «شما اگر جشنواره هم می‌روید، آن وقتی بروید و آن‌طوری بروید که مصالح فرهنگی کشورتان را مراعات بکنید. اگر طوری شد که او بناست مصالح خودش را علیه مصالح کشور شما رعایت کند، بله، ترجیح با نرفتن است، ترجیح با حضور پیدا نکردن است؛ این چیز روشن و واضحی است».

سینما و نظارت
مسئله بسیار مهم دیگر، نظارت پیوسته در تمامی مراحل ساخت اثر سینمایی به‌خصوص فیلمنامه است. از منظر مهندسی فرهنگی، نظارت نه یک مانع، بلکه ضرورتی برای صیانت از حقیقت و اخلاق است. «بعضى از فیلمنامه‌ها بى‌ارزشند! واقعاً آدم تعجب مى‌کند که این فیلمنامه‌نویس، چطور نشسته این فیلمنامه‌ به این چرندى را سرهم کرده است!» «فرض بفرمایید یک فیلمى نسبت به یک داستان تاریخى بسازیم که نتیجه و مفهوم این فیلم، چیزى باشد خلاف واقعیّت، دروغ؛ این درست است؟ باید شما بالاسر آن فیلمنامه و فیلمنامه‌نویس باشید و مراقبت کنید. مراقبت خیلى چیز مهمّى است». همچنین، پرهیز از ترویج الگوهای غیراخلاقی و عبور نکردن از خطوط قرمز اخلاقی باید در محتوا رعایت شود. «بعضی از ارتباطات عشقی دختر و پسر که در فیلم‌ها منعکس می‌شود، بد است. اما اینکه شما نوع برخورد یک زن و مرد را، یک عشق غلط را، این عشق‌های مثلث و مربع را در فیلم بیاورید، این مضر است».
و کلام آخر، ایران اسلامی به سبب موقعیّت و جایگاه راهبردی که برای خود انتخاب کرده است، باید پیام‌های درست و حقایق واقعی مبتنی بر آرمان‌های الهی نظیر «عدالت، عظمت و اهمیت انقلاب اسلامی، ایثار و انفاق، دیکتاتوری پول و شهوت، بهره‌گیری از حوادث گذشته برای توضیح تهدیدهای آینده و حوادثِ در شرف تکوین، تبعات تحمّل‌ناپذیر هرج‌ومرج سیاسی و اجتماعی، حفظ هویّت دینی و ملی و انقلابی، افشای تهدیدها، تقویت روحیه‌ مسئولیت‌شناسی، تمرکز بر دشمنان اصلی و ایجاد امنیت روانی در جامعه» را منتشر کند و سینما از دیدگاه رهبر شهید انقلاب، ابزاری است برای رساندن پیام حق به گوش جهانیان.