هنر خوشنویسی فراتر از جنبه‌های زیبایی‌شناختی خود، در زمان‌های بحران و جنگ، تاثیر زیادی در تلطیف روحیه جامعه و حفظ شور و امید دارد. جنگ رمضان، که یکی از رویدادهای تاریخی مهم کشورمان است، اثرات عمیقی بر فرهنگ و هنرمان گذاشته است؛ به‌طوری که آثار خلق‌شده در این دوران، نه تنها بیانگر حماسه و مقاومت، بلکه نمایانگر تلاش هنرمندان در حفظ هویت ملی و تاریخی است.

«نقش هنر خوشنویسی در بازتاب قهرمانی‌ها، اندیشه‌ها و تاریخ‌نگاری در زمان جنگ و تاثیر آن بر جامعه و فرهنگ کشورمان» موضوع مورد گفت‌وگوی حاضر با استاد ایرج نعیمایی، پژوهشگر، هنرمند خوشنویس و عضو گروه تخصصی هنرهای سنتی و صنایع دستی فرهنگستان هنر است که با هم می‌خوانیم:

وظیفه هنرمندان، به ویژه خوشنویسان در زمان بحران، به‌ویژه جنگ، چیست؟ چگونه می‌توانند به افراد جامعه کمک کنند تا از چالش‌هایی که با آن مواجه هستند، بکاهند؟

هنر، به‌عنوان مرهمی برای تسکین آلام جامعه، تأثیر بسزایی دارد، به‌ویژه زمانی که جامعه دچار بحران‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مانند جنگ می‌شود. هنر می‌تواند به روحیه مردم کمک کند و آنها را به صبوری، آرامش و تحمل دعوت کند.

هنر خوشنویسی، به ویژه پس از دوران اسلامی، به‌عنوان یکی از ارکان اصلی هویت ملی و فرهنگی و ثبت وقایع تاریخی، جایگاهی ممتاز دارد. این هنر بر پایه مفاهیمی که از ادبیات، آیات، روایات و احادیث نشأت می‌گیرد، بنا شده است. در ادبیات ما، گنجینه‌ای از اشعار زیبا با مفاهیم عمیق موجود است. زمانی که این مفاهیم به لباس هنر درآیند، می‌توانند نقشی اساسی در تلطیف جامعه ایفا کرده و از بار سنگینی مصیبت و درد بکاهند. در چنین شرایطی، هنرمندان با آثار خود تلاش می‌کنند تا روحیه مردم را حفظ کرده و امید را در دل‌ها زنده نگه‌دارند.

ما در طول تاریخ کشورمان شاهد جنگ‌ها و حملات بسیاری بوده‌ایم. لطفاً درباره تأثیرات فرهنگی این جنگ‌ها بر هنر خوشنویسی و آثاری که از آن دوران متولد شده‌اند، توضیح دهید.

کشور ما بیش از هر کشور دیگری در جهان، سابقه‌ای غنی از تاریخ، فرهنگ و تمدن دارد. طبیعی است که این میراث عظیم، موجب شده تا همواره دیگران متاثر از علوم، هنر و فرهنگ ما باشند و در حفاظت و جذب آن نقش اساسی ایفا کنند و کسانی که در طول تاریخ به ما یورش برده‌اند، پس از مدتی خودشان به منبعی برای فعالیت‌های فرهنگی بدل شده‌اند.

به عنوان مثال، خاندان تیمورلنگ، که وارد ایران شدند، در دوره‌های بعد، تحت تاثیر فرهنگ و هنر ایرانی قرار گرفتند. پسرش، شاهرخ، و نوه‌اش، بایسنقر، به عنوان بزرگ‌ترین هنرمندان آن زمان شناخته می‌شوند و «مکتب تیموری» به عنوان یک مکتب هنری شکل می‌گیرد.

نمونه دیگر، دوره عثمانی است، که زبان فارسی در آن دوره برای عثمانیان افتخاری محسوب می‌شد و اشعار بسیاری به زبان فارسی سروده شده است. گرچه کشورمان در طول تاریخ مورد تهاجم قرار می‌گرفت، اما فرهنگ ایران همواره بر سایر فرهنگ‌ها غالب بود و نقش مؤثری در حفظ هویت فرهنگی داشت.

به‌طور کلی آنچه از گذشته به جا مانده مانند کتابت شاهنامه، مُهرها، کتیبه‌ها، یا فرمان‌نامه‌ها یا مرقعات و قطعات خوشنویسی با مضامین پیروزی و تابلوهای اشعار با کلمات فتح، ظفر، نصرت و امثال آن است.

اگر بخواهیم جنگ رمضان را به زبان خوشنویسی روایت کنیم، کدام خط یا سبک و در چه قالبی و با چه مفاهیمی می‌تواند تجلی بیشتری داشته باشد؟

متن‌های محبوب برای موضوع خوشنویسی در جنگ باید به گونه‌ای انتخاب شوند که ضمن ایجاد زیبایی، مفهوم حماسی و ملی را نیز منتقل کنند.

هنرمندان بر اساس قابلیت‌های شخصی خود، وارد هر حوزه‌ای می‌شوند و با توجه به توانمندی در نوع خط، نگارش و قالب‌ها، متون را انتخاب می‌کنند. آنها مفاهیمی را که بیشتر از سر عشق به وطن دارند، با مضامین و مفاهیم حماسی برمی‌گزینند. ممکن است هنرمندی قابلیت‌های فرمی بیشتری داشته باشد و هنرمند دیگر در فرم‌های کلاسیک آن را بنگارد.

همانطور که اشاره کردم، ما متن‌های زیبا و ارزشمند بسیاری در کتاب‌های مرجع و دیوان‌های اشعار گذشتگان داریم که نشان‌دهنده غنای ادبیات ماست و به همین دلیل نیازی به توصیه خاص برای هنرمندان نیست. همچنین، آیات، روایات و احادیث بسیاری در زمینه جذب دشمنان و ایجاد صلح و آرامش میان مردم وجود دارد. در دین ما یکی از مصارف زکات، تقویت معرفت و محبت در دل‌ها است تا مردم در صلح و آرامش باشند. ما ادیان مختلفی داریم و هیچ کس مزاحم دیگری نیست و آثار هنری به جا مانده شاهد بر این مدعاست که ایرانیان همواره صلح‌طلب بودند و ما کمتر با متون رزمی مواجه می‌شویم.

همان‌طور که اشاره کردید، سنت خوشنویسی بر پایه مفاهیم و متون است و شما تجربه جنگ ۸ سال دفاع مقدس را دارید. چه مفاهیمی برای هنر خوشنویسی در دوران دفاع مقدس استفاده می‌شد؟ آیا آن مفاهیم برای جنگ تحمیلی رمضان نیز کاربرد دارد؟

در هشت سال دفاع مقدس، ما با صدام متجاوز که از سوی نیروهای خارجی حمایت می‌شد، مواجه بودیم. در آن جنگ، بیشتر رزمندگان ما در خطوط مقدم حضور داشتند و پشت جبهه با حمایت مردم تقویت می‌شدند. هنرمندان ما، به ویژه خوشنویسان، در این راستا نقش به‌سزایی ایفا کردند و آثار متعددی در آن زمان خلق کردند.

ما گروهی از هنرمندان را در رشته‌های نقاشی، عکاسی، فیلم‌سازی و خوشنویسی به منطقه فرستادیم تا با مواجهه نزدیک با جنگ، آثار ارزشمندی بیافرینند. به عنوان مثال، نقاشی دیواری که آقای پلنگی بر روی مسجد جامع خرمشهر کشید، یکی از این نمونه‌هاست. در آن دوران، مردم یک‌دست و یکدل در راهی مشترک قدم برداشتند. در آن زمان آثاری در حوزه خوشنویسی خلق شدند که مستقیم یا غیر مستقیم به جنگ، جهاد، دفاع، شجاعت، فتح، شهادت و پیروزی مربوط‌اند.

امروز، دشمن تلاش می‌کند تا با روایت‌پردازی‌های دروغین بر ذهنیت مردم تأثیر بگذارد و میان آنها نفاق ایجاد کند. آنان با بمباران زیرساخت‌های کشور، از مدارس گرفته تا بیمارستان‌ها و پل‌ها، جنایات جنگی مرتکب شده و به میراث انسانی و فرهنگی ما حمله‌ور شده‌اند. بر این اساس، ضروری است که این روایت‌های ظالمانه با مفاهیم درست هنری به آیندگان منتقل شود.

اگر بخواهید متنی را برای پاسخ به ادعای ترامپ خوشنویسی کنید، چه پیامی را خوشنویسی می‌کنید؟

ترامپ در اظهارات خود ادعا می‌کند که ایران را به عصر حجر باز می‌گرداند، اما من شخصاً او را آن‌قدر پایین‌تر از آن می‌دانم که بخواهم به صحبت‌هایش پاسخ دهم. او نماینده تفکری است که قادر به درک عمیق و واقعیات ملت‌ها نیست و از سطحی فراتر نمی‌رود.

پیام من برای ملت‌های دنیاست که بیایید ظلم و ستمی را که بر ما می‌رود مشاهده کنیم و حقیقت‌هایی را ببینیم که ممکن است نادیده گرفته شوند. امروز، ارتباط میان مردم و هنرمندان در بستر مجازی شکل گرفته است و این هنر است که می‌تواند پیام‌های فرهنگی و انسانی را به گوش جهانیان برساند.

وظیفه هنرمند تنها خلق اثر هنری نیست، بلکه رساندن صدای مظلومیت ملت ایران به گوش جهان است. کار او در قالب ژست‌های سیاسی نیست؛ بلکه پیام فرهنگی و انسانی است که باید از دل هنر برخواسته باشد. هنرمند نباید وارد بازی‌های سیاست‌مداران شود، بلکه باید پلی باشد برای فهم متقابل، همدردی و همبستگی جهانی، جایی که ظلم و ستم جایگاهی نداشته باشد و حقیقت پیروز است.

گفت‌وگو از مولود زندی‌نژاد