به گزارش روابطعمومی فرهنگستان هنر، شهرستانی در ابتدا به مناسبت روز شعر و ادب فارسی، به لزوم یادکرد از محمد حسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار اشاره کرد و وی را از آخرین و برترین غزلسرایان تراز اول شعر فارسی معاصر و بعد از دوره مشروطه خواند که از سبک اصفهانی یا هندیِ صائب شروع کرد و با عشق و شیفتگی شدید، به شیوه حافظ روی آورد (هرچه دارم همه از دولت حافظ دارم). و در گذار از نوسانات زندگی خود، تجربیات متعددی از قبیل عشق مجازی، هیجانات غربزدگی و روشنفکری و تحولی که در دهه ۲۰ با توبه در حیاتش رخ داد را از سر گذراند.
مشاور هنری رئیس فرهنگستان هنر ادامه داد: سخن گفتن از سعدی، مانند سبک خود او سهل و ممتنع است. بزرگان و قدمای فرهنگ ایرانی و اسلامی این عبارت سهل و ممتنع را اولین بار برای قرآن کریم به کار بردند. سهل و ممتنع، یعنی غیر ممکن است که شما بتوانید آیات لطیف الهی را(در عین روانی و سادگی) تکرار یا تقلید کنید. مانند آب حیاتبخش و زلالی که از شدت شفافیت دیده نمیشود. این تعبیر و اینکه کلامی از شدت روانی تقلید پذیر نباشد، در ادب فارسی فقط برای سعدی به کار رفته است و خود سعدی نیز بر فصاحت کلام خود واقف است: بر حدیث من و حسن تو نیفزاید کس/ حد همین است سخندانی و زیبایی را. با وجود اینکه بیش از ۷۰۰ سال از سرودن اشعار سعدی میگذرد، آثار او به مثابه یک معجزه ادبی، فاقد کلمات دشوار و اصطلاحات مقیدی است که مخاطب را خستهکند. در حالی که در دوران معاصر بعضی تصور میکنند پیچیدگی و معماوارگی، مترادف با فلسفه گفتن یا حرف نو زدن است. چنانکه بعد از دشوار نویسیهای هگل، در اروپا باب شد که هر متن ثقیل و نامفهومی را فلسفه میخواندند. در حالی که برخی مانند سعدی، مضامین دشوار را هنرمندانه به کار میبرند.
این استاد دانشگاه هنر، تصحیح محمدعلی فروغی بر کلیات سعدی را بسیار خوب ارزیابی کرد و با نقل بخشهایی از این مقدمه، سعدی را یکی از بزرگترین سخنسرایان جهان دانست که تنها یکی دو تن از فارسی زبانان(فردوسی و مولانا) میتوانند با او برابری کنند. هر چند آنها نیز تنوع قالبها و اوج سعدی را ندارند. وی از دقیق نبودن اطلاعات حیات سعدی ابراز تأسف کرد و آن را ناشی از ضعف دیرپای ثبت احوال در کشور ما دانست که بر خلاف اروپاییها به جای بیوگرافی تقویمی، به نگاشتن بیوگرافی علمی اهتمام داشتهایم. همچنین نحوه نقل حکایات گلستان را در نداشتن شرح حال دقیق سعدی مؤثر دانست. مانند مواردی که خود را به عنوان نمادی از گوینده قصه مطرح میکند و از سفرهایش به بامیان، افغانستان، هندوستان، شامات، لبنان، بعلبک، عراق و حجاز سخن میگوید و عدم انطباق با وقایع دوره حیات او بر تردیدها میافزاید(حال آنکه بعید است مصلحالدین محمد متخلص به سعدی، به بعضی از این کشورها رفته باشد). مشابه این امر در مورد حافظ نیز مطرح است. به این شکل که ما نمیدانیم ترتیب زمانی سرودن غزلهای او چگونه است و همین امر بر حدس و گمانها و قضاوتهای غلط دامن میزند.
در مورد سعدی تنها میدانیم که در سالهای اول سده هفتم هجری در شیراز متولد شد. در جوانی به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه و حوزههای دیگر به درس، بحث و تکمیل علوم دینی و ادبی پرداخت. حج گذارد و اواسط سده هفتم هنگام فرمانروایی ابوبکر سعد بن زنگی از اتابکان فارس به شیراز آمد و در ۶۵۵ هجری کتاب معروف بوستان(سعدینامه) و سپس گلستان را تالیف کرد. وی گاهی در ضمن قصیده و غزل به بزرگان و امرای فارس و سلاطین مغول و وزرای ایشان پند و اندرز میداد و در مغازله و معاشقه نکات دقایق عرفانی و حکمی را میپرورد. تا اوایل دهه آخر از سده هفتم در شیراز به عزت و حرمت زیست و در یکی از سالهای بین ۶۹۰ تا ۶۹۴ در بیرون شهر شیراز در محلی که بقعه و زیارتگاه صاحبدلان است به خاک سپرده شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه هنر تآکید کرد: جمع ویژگیهایی چون فصاحت، ذخیره واژگانی خوب و محکم، خیال نیرومند، کانسپت(concept) و کانتکست(context) زیبا در سعدی، منجر به ظهور یکی از فصیحترین گویندگان و بلیغترین نویسندگان ادب فارسی شده است که در حُسن سخن و غایت پاکی مانند آب زلال در آبگینه شفاف است. مشابه آنچه حکیم سبزواری در اول منظومه خود در فلسفه میگوید: یا من هو اختفی لفرط نوره الظاهر الباطن فی ظهوره(که به پنهان بودن خداوند به جهت شدت ظهور حضرتش و اینکه از فرط نورانیت و احاطه، دیده نمیشود، اشاره دارد).
وی ادامه داد: پس از سعدی و از برکت روان بودن کلام او، زبان شعر و زبان نثر فارسی از دوگانگی بیرون آمد. همین امر وی را به متر و معیار ادبیات امروزی فارسی تبدیل کرد و حتی در عرصه بینالمللی نیز، گلستان(که حالت داستان و قصه قصه دارد و ترجمه آن سریعالانتقال و قابل فهم است)، تا کنون به بیش از ۳۰۰ زبان و گویش ترجمه شده است. در حالی که فهم اشعار، بخصوص غزلیات عاشقانه، مستلزم تسلط بر زبان فارسی است و با ترجمه کسی راه به جایی نمیبرد. از اینرو شرق شناسانی مثل فوشکور(Foucheur)، هانری کوربن(Henry corbin)، نیکولسون(Nicholson)، ایزوتسو(Izutsu) و بسیاری دیگر به آموختن زبان فارسی پرداختند. همچنینن مشابه این امر در مطالعه علوم اسلامی نیز صادق است و احاطه بر آن مفاهیم بدون آموختن زبان عربی محقق نمیشود. دریافت اندوه جاری در مرثیعهای زبان ترکی نیز از همین نوع است. همچنان که مطالعه عرفان اسلامی بدون خواندن آثار حافظ و مولانا امکانپذیر نیست. به قول قدما دریافت این حس لطیف، با شیر اندرون شده با جان به در رود.
این پژوهشگر حوزه حکمت و هنر اسلامی، با ذکر ویژگیهای گلستان، از همآیی و توازن لفظ و معنی در آثار سعدی و ذکر شواهد شعری فارسی و عربی در خلال حکایتها گفت و به نمونههای تقلیدی و ناموفق بعدی مانند بهارستان و بلبلستان اشاره کرد و افزود: هیچ یک از این موارد به سعدی که یک دوره کامل حکمت عملی را به مثابه یک جامعهشناس، روانشناس و فیلسوف، با دلکشترین عبارات بیان کرده و به قول خودش داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برآمیخته تا طبع ملول از دولت قبول محروم نماند، نزدیک هم نشدهاند. یکی از مصادیق هوشمندی وی، در اندرز پادشاهان است که میگوید: پادشاهی پارسایی را پرسید برای من چه عبادت از همه بهتره؟ گفت تو را خواب نیمروز، که لختی مردم از ظلم تو بیاسایند. البته تمجید از شاهان به دور از تملق و چاپلوسی نیز مصادیق و نمونههای متعددی در ادبیات فارسی دارد. به عنوان مثال فردوسی میگوید: فریدون فرخ فرشته نبود/ ز مشک و ز عنبر سرشته نبود/ به داد و دهش یافت این نیکویی/ تو داد و دهش کن فریدون تویی. از دیگر خصایص شگفتانگیز سعدی که البته در حافظ هم نمود دارد، دلیری و شهامت او در حقیقت گویی است که خود معتقد است: سخن عشق بر آن بیهوده گوی، که چون ده بیت غزل گفت مدیح آغازد، حرام است: حبذا همت سعدی و سخن گفتن او/ که ز معشوق به ممدوح نمیپردازد.
شهرستانی با تأکید بر جایگاه حکیمان و ادیبانی مانند فردوسی، سعدی، حافظ و مولانا، از ایشان به عنوان ستونها و پشتوانههای فرهنگ و نمونه کامل انسان متمدن حقیقی نام برد و با خواندن دیباچه گلستان و انتخاب بخشهایی از بوستان و غزلیات، به توضیح مفاهیم، اصطلاحات و آرایههای موجود در آن اعم از استعاره، ترصیع، تلمیح، مراعات النظیر، لف و نشر، پرداخت. انتهای جلسه نیز طبق روال معهود به پرسش و پاسخ اختصاص یافت.
صوت کامل نشست را اینجا بشنوید.