بیست و هشتمین نشست از سلسله نشست‌های حقوق مخاطب با عنوان بازنمایی استعمال دخانیات در تولیدات نمایش خانگی در فرهنگستان هنر برگزار شد.

به گزارش روابط‌عمومی فرهنگستان هنر، این نشست، یکشنبه 25 آبان‌ماه 1404، با سخنرانی افسانه توسلی، عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا(س)، و ارائه زهراصدر، مدیر واحد زنان جمعیت مبارزه با دخانیات ایران آغاز شد.

در ابتدا حمیده جعفری، دبیر نشست با اشاره به پیشینه جلسات گفت: بیش از دو سال است که گروه مدیریت مطالعات راهبردی، از مناظر مختلف به بحث حقوق مخاطب پرداخته و درصدد بررسی پدیدارشناسانه و گسترده این موضوع برآمده است. با توجه به افزایش تولیدات و سهولت دسترسی مخاطبان به محتواهای رسانه‌ای، بازنمایی و عادی‌سازی استعمال دخانیات در این حوزه منجر به افزایش تمایل مصرف در مخاطب به‌ویژه مخاطب آسیب‌پذیر و کم‌سال خواهد شد. از این‌رو انتظار می‌رود نقد و تحلیل این مضامین، به برجسته‌سازی نقش رسانه‌ها، توجه دادن به مسؤولیت اجتماعی تولیدکنندگان و فعال کردن مجموعه‌های نظارتی منجر شود.

در ادامه زهرا صدر، عضو شورای پژوهشی جمعیت مبارزه با دخانیات ایران، به ارائه گزارشی از فعالیت‌های این مجموعه پرداخت و با ارائه آمارهای دقیق، از آسیب‌هایی که به واسطه استعمال دخانیات، کاهش سن مصرف و تأثیرات دود تحمیلی، متوجه زنان، نوجوانان و اقشار دیگر می‌شود، یاد کرد. و توجه به چند محور کلیدی از جمله تحلیل ریشه‌های اجتماعی و روانی مصرف دخانیات، جایگزینی رفتارهای سالم، مدیریت اوقات فراغت در مدارس و دانشگاه‌ها، کاهش فشارهای اجتماعی و استرس‌های خانوادگی، تدوین حقوق معنوی و سلامت و ... را برای تضمین سلامت جامعه مفید خواند.

وی افزود: جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران، سازمانی مردم‌نهاد است که از سال 1362 با حضور گروه‌های مختلف مردم تأسیس شده و در سال‌های اخیر فعالیت‌های خود را بر اساس بندهای مرتبط با حوزه دخانیات در ابلاغیه مقام معظم رهبری به دستگاه‌های اجرایی در قالب سیاست‌های کلی برنامه توسعه هفتم توسعه، به شکل فعالیت‌های گسترده آموزشی، پژوهشی، خدماتی، فرهنگی، سیاست‌گزارانه و ... در نهادهای بالادستی، قوای سه‌گانه، دانشگاه‌ها، شهرداری‌ها و دیگر بخش‌های مرتبط، ادامه داده است. همچنین در طول سالیان، طراحی بسته‌های سیاستی، طرح‌های تحقیقاتی، پروژه‌های پیشگیرانه، پویش‌های ملی و تلاش‌های بین‌المللی متعدد، با هدف ارتقای سطح سلامت عمومی صورت گرفته است.

سپس زهرا توسلی، دانشیار جامعه‌شناسی دانشگاه الزهرا(س)، ضمن تشکر از فرهنگستان هنر برای پرداختن به این موضوع گفت:اهمیت استعمال دخانیات که بیش از ده سال است به شکل جدی در آن کار می‌کنم، در این است که در حال تبدیل شدن به سبک زندگی کودکان و نوجوانانی است که نسل آینده ما را تشکیل می‌دهند. همان‌طور که خانم صدر اشاره کردند، این مطالعات تنها در حد حرف باقی نمانده و عده‌ای در قالب‌های اجرایی و عملیاتی، پژوهشی، قانونی، روان‌شناسی و... در حال کمک به افرادی هستند که درگیر دخانیات شده‌اند.

وی افزود: گفته‌اند رسانه رکن چهارم دموکراسی است و به واسطه قدرت روایت‌پردازی، جاذبه حسی، و دامنه نفوذ، نقش مؤثری در انتقال فرهنگ و بازتعریف سبک زندگی دارد. قدرت رسانه به گونه‌ای است که نه تنها واقعیت را بازنمایی می‌کند، بلکه آن را می‌سازد و مخاطب را با خود همراه می‌کند. آنچه من در این جلسه ارائه خواهم داد حاصل دو پژوهشی است که در خصوص بازنمایی استعمال دخانیات در نمونه‌های مشخصی از تولیدات رسانه‌ای نمایش خانگی و مقایسه آن با چند نمونه غیر ایرانی انجام داده‌ام.

توسلی ادامه داد: در این رابطه که از دغدغه‌های دیرین علوم اجتماعی و سلامت عمومی است می‌توان از برخی مفاهیم بنیادین نظری بهره برد. به عنوان مثال بر اساس نظریه معنا و فرهنگ اجتماعی استوارت هال، بازنمایی، صرفا بازتاب واقعیت نیست و به معنای ساخت زندگی اجتماعی و معنا دادن به یک‌سری نمادهاست. زیرا آینه‌ای جلوی مخاطب می‌گذارد و فرد آنچه در جامعه رخ می‌دهد را درونی می‌کند. و این بدان معناست که شما فقط بازتاب نمی‌دهید، الگوپردازی و تولید معنا می‌کنید. نمونه دیگر، تورستین وبلن است که در کتاب طبقه تن‌آسا، به مصرف متظاهرانه و سبک زندگی مبتنی بر تقلید و رقابت اجتماعی اشاره می‌کند. سبکی که به مرور زمان منجر به شکل‌گیری عادت نمایشی و رفتارهایی می‌شود که به طبقات اجتماعی برخوردار و مرفّه تعلق دارد. دیگر نظریه پردازی که در این حوزه وارد شده، ادوین هاردین ساترلند، معتقد است اینکه فرد (بخصوص نوجوان)در معرض الگوهای کج‌روانه قرار گیرد، الگوهای معناداری را در ذهن وی تولید می‌کند که تحت تأثیر تماس مکرر، تماس شدت یافته و بانفوذ و اولویت تماس و مهم بودن فرد، گستره عمیقی از تغییرات را در زندگی وی به دنبال خواهد داشت. حاصل پژوهش‌های آلبرت بندورا، مورد قابل استناد دیگری است که به دنبال آزمایش‌های روان‌شناسی و اجتماعی متعدد در خصوص تأثیر فیلم‌های خشن یا ملایم بر مخاطب کودک و نوجوان، اثبات می‌کند رسانه به عنوان شیوه تقلید، جهان اطراف یک انسان را می‌سازد.

عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا(س)، با ارائه تحلیلی پژوهش خود به شاخص‌های کمی و کیفی بررسی شده در مجموعه‌های ایرانی و غیرایرانی پرداخت و ادامه داد: ما با بررسی عناوینی چون روند استعمال دخانیات، گفتمان حاکم، شیوه بازنمایی، تابوشکنی‌ها و نیز میزان زمان و سکانس معطوف به دخانیات، به این نتیجه رسیده‌ایم که یک مسیر انحرافی در تلقین نوع خاصی از رفتار به مخاطب ایجاد شده است. و فقدان آموزش‌ در حوزه سواد رسانه و سلامت، بی‌توجهی به اخلاق حرفه‌ای در کارگردانی وضعف در سیاست‌های نظارتی از عواملی است که به این شرایط دامن می‌زند. در این شرایط، باید دید دیگر کشورهایی که در این عرصه موفق بوده‌اند چه کرده‌اند. زیرا در کشور ما، قوانین مشخصی در این حوزه وجود دارد، اما نبود ضمانت اجرایی موجب روند صعودی و تغییر کیفی بازنمایی استعمال دخانیات شده و آن را از حاشیه به متن آثار رسانه‌ای آورده است و این امر باید به منزله زنگ خطر برای سیاست‌گزاران و ناظران این عرصه تلقی شود.

نسخه شنیداری سخنرانی‌های نشست را این‌جا بشنوید.