هنر کرونا و کرونای هنر
 

هنر کرونا و کرونای هنر

یادداشتی از مرتضی کاظمی (مشاور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی)

به نقل از روزنامه ایران (چاپ‌شده در پنجشنبه 26 تیر 1399، شماره 7395)

نخستین پرده از نمایش رویارویی کرونا و هنر با تراژ دی تعطیلی سالن‌های سینما و تئاتر و گالری‌ها و لغو شدن کنسرت‌های موسیقی آغاز شد و در ادامه بخش عمده‌ای از کسب و کارهای مرتبط با تولید و عرضه محصولات، خدمات و برنامه‌های هنری را به چالش کشید و در موقعیتی پایان گرفت که بنا بر گفته وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی، تا ۲۲فروردین ماه گذشته، خسارتی بالغ بر ۹۷۶میلیارد تومان، به طور مستقیم بر بنیه ضعیف اقتصاد فرهنگی و هنر تحمیل کرد.

اکنون دو سؤال اساسی این است که اولاً آثار و تبعات جانبی و غیر مستقیم پرده نخستین این رویارویی چه بوده است و ثانیاً در پرده‌های بعدی انتظار مشاهده چه آثار و رویدادهایی را بر صحنه‌های هنر، می‌توان داشت؟ به تعبیر ساده‌تر آیا کرونا بلای جان هنر خواهد شد یا قاتق نان آنها؟ به زعم نگارنده، نمایش رویارویی کرونا و هنر پرده‌های متنوعی داشته و خواهد داشت که در مجال این جستار به اهم آنها اشاره می‌شود.

تأثیر هنر در کاهش آلام و آسیب‌های روانی ناشی از کرونا

ارسطو معتقد است که آثار هنری، فشارهای روانی انسان‌ها را کاهش می‌دهند.بدین معنا که آثار هنری انسان را کاتارسیس یا پالایش روحی می‌کنند و این پالودگی روح، تشویش و اندوه را از انسان می‌زداید. بسیاری از روانشناسان معاصر نیز معتقدند دیدن یا شنیدن آثار هنری، تعارضات درونی بین عقل و عاطفه آدمیان را به حداقل می‌رساند و سلامت روانی ایشان را ارتقا می‌دهد.

افزون بر این آثار هنری اعم از فیلم، تئاتر، موسیقی، هنرهای تجسمی، شعر و ادبیات در شرایطی که جوامع درگیر بحران‌های روحی و روانی فردی و جمعی هستند، باعث انسجام اجتماعی و همدردی و همدلی اقشار گوناگون می‌شوند تا بدانجا که روح و خرد جمعی را در مقابله با بحران‌ها بسیج می‌کنند. شاهد مثال‌های فراوانی را در این زمینه می‌توان در کلیه کشورهای درگیر با کرونا و از جمله در ایران، ذکر کرد. بهترین نمونه، همکاری‌های هنرمندان برای خلق آثار هنری در مقابله با آسیب‌های روحی و کاهش آلام ناشی از شیوع ویروس کروناست. اجرای آثار برجسته موسیقایی در دوران قرنطینه و نیز اجرای کنسرت‌های آنلاینی از آن جمله است.

تحولات ناشی از کرونا در آفرینش‌های هنری

بارزترین توانمندی و خلاقیت هنرمندان در دوران قرنطینه و پس از آن، تبدیل تهدیدهای کرونایی به فرصت‌هایی جریان‌ساز در هنر معاصر جهان بود. با خلق گونه‌هایی جدید در هنر، عناوینی چون هنرهای آپارتمانی، هنرهای بالکنی و هنرهای محیطی بدان‌ها اطلاق شد. در کنار دگرگونی مفهومی و محتوایی و نیز توسعه هنر رسانه‌های جدید و هنر در فضای مجازی، دستاوردهایی ارزشمند از این دوران است که به عنوان نقاط عطفی در تاریخ هنر به شمار رفته و ثبت خواهد شد. فراموش نباید کرد که تا قبل از کرونا قاطبه هنرمندان نه تنها شناخت کافی از ظرفیت‌های فضای مجازی نداشتند بلکه بدان اهمیتی نمی‌دادند و گاه نسبت به آن موضعی مخالف و تقابلی داشتند، اما اینک هم از این ظرفیت‌ها بهره فردی می‌برند و هم از آن برای گسترش ارتباطات بین یکدیگر و بین مخاطبان خویش استفاده می‌کنند.

تحولات ناشی از کرونا در آموزش‌های هنری

جست‌و‌جوی شیوه‌های جدید در آموزش هنر، فرصتی دیگر است که در تعامل هنرمندان با تهدید کرونا فراهم شد. این فرصت هم باعث ارتقای دانش هنرمندان نسبت به فناوری‌ها و نوآوری‌های هنر در مقیاس ملی و جهانی گردید و هم گسترش آموزش‌های هنری توسط استادان و هنرمندان به دانشجویان و علاقه‌مندان به هنر را در پی داشت. در اهمیت این دستاورد باید اشاره کرد که تا قبل از این، آموزش حضوری نقشی بلامنازع در هنر داشت اما امروز می‌توان به آموزش‌های مجازی و آنلاین نیز اهمیت داد.

تحولات ناشی از کرونا در اقتصاد هنر

اگرچه برای بررسی آثار مثبت یا تبعات منفی کرونا در اقتصاد هنر، زمان بیشتری باید بگذرد، اما آنچه تاکنون محرز است، این است که اقتصاد و هنر در برخی از رشته‌ها دچار آسیب و رکود شده و در برخی دیگر رونق قابل توجهی داشته است. برای مثال عرضه و نمایش آثار و اجرای رویدادهای هنری در مکان ها و فضاهای جمعی از قبیل سالن‌های سینما، تئأتر، موسیقی و گالری‌ها تعطیل شده یا با کاهش دایره مخاطبان خود مواجه گشته‌اند، اما نمایش‌های خانگی، فیلم سینمایی و سریال‌های تلویزیونی در فضای مجازی و آنلاینی رونق چشمگیری یافته است. به عبارت دیگر، برخی از صنایع فرهنگی و خلاق که به ارتباطات جمعی متکی هستند به شدت آسیب دیده‌اند اما آن دسته از صنایعی که امکان عرضه در م